استئوفیت یا خار استخوانی، رشد اضافه بافت استخوان در حاشیه مفاصل یا مهرههاست که معمولا در اثر فرسایش مفصلی، افزایش سن و فشارهای مکانیکی ایجاد میشود.
بیشتر استئوفیتها خاموش و بدون علامتاند؛ اما اگر به نخاع، ریشههای عصبی یا بافتهای اطراف فشار آورند، باعث درد، خشکی حرکتی، بیحسی یا گزگز میشوند. از علت این عارضه میتوان به آسیب مفصلی که با آرتروز همراه است، اشاره کرد. درمان استئوفیت لزوما جراحی نیست و در اغلب موارد با روشهای محافظهکارانه و کنترل علائم مدیریت میشود.
پس از مراجعه به دکتر محمد حسین دلشاد، پزشک بسته به محل خار استخوانی و نحوه تاثیرگذاری بر سلامتی شما نوع مناسبی از درمان را برای شما در نظر خواهد گرفت.
استئوفیت چیست؟
استئوفیت (Osteophyte) که در اصطلاح عامیانه به آن خار استخوانی یا زائده استخوانی (Bone Spur) میگویند، برجستگیهای صاف و استخوانی هستند که در طول زمان در حاشیه استخوانها و محل تلاقی مفاصل شکل میگیرند. بر خلاف نامش، خار استخوانی نوک تیز نیست؛ بلکه تودهای استخوانی و صیقلی است که به عنوان واکنش دفاعی بدن در برابر فشارهای مزمن ایجاد میشود.
معنی استئوفیت در پزشکی چیست؟
واژه Osteophyte از دو بخش Osteo (به معنی استخوان) و Phyte (به معنی رشد یا روییدگی غیرطبیعی) ساخته شده است. بنابراین معنی استئوفیت در گزارشهای تشخیصی و پزشکی، «رویش یا برجستگی استخوانی اضافه در لبه سطوح مفصلی» است.
آیا استئوفیت همان خار استخوانی است؟
بله؛ استئوفیت و خار استخوانی به یک پدیده یکسان اشاره دارند. پزشکان در گزارشهای رادیولوژی و MRI از واژه علمی «استئوفیت» استفاده میکنند، در حالی که در گفتوگو با بیمار یا متون عمومی، واژه «خار استخوانی» رایجتر است.
انواع خارهای استخوانی (بر اساس محل تشکیل):
- خار استخوان ستون فقرات (کمر و گردن): ناشی از آرتروز مهرهها یا فرسایش دیسک؛ میتواند به کانال نخاع و اعصاب فشار آورد.
- خار پاشنه پا: ایجاد زائده استخوانی زیر استخوان پاشنه بهدلیل کشیدگی و التهاب طولانی مدت رباط کف پا (پلانتار فاشیا).
- خار زانو و لگن: ناشی از تخریب غضروف مفصلی (آرتروز) که باعث محدودیت خم و راست شدن مفصل میشود.
- خار شانه: تشکیل زائده در استخوان آکرومیون که اغلب به تاندونهای روتاتور کاف گیر کرده و بالا بردن دست را دردناک میکند.
خار استخوانی چه علائمی دارد
بیشتر خارهای استخوانی هیچ علائمی را در بیمار ایجاد نمیکند. معمولا این دسته از افراد تا زمانی که عکسبرداری با اشعه ایکس را انجام ندهند، متوجه آن نمیشوند.
اگرچه در برخی موارد خارهای استخوانی باعث ایجاد درد و عدم توانایی در حرکت مفصل میشود. بهطور کلی علائم ایجاد این بیماری به محل قرارگیری خار استخوانی بستگی دارد:
زانو
خارهای استخوانی در زانو باعث ایجاد درد و خم شدن پا میشود.
ستون فقرات
خارهای استخوانی روی مهرهها، فضایی که در آن نخاع قرار میگیرد را باریک میکند. وجود این خارهای استخوانی، نخاع یا ریشههای عصبی را تحت فشار قرار میدهد و منجر به ضعف یا بی حسی در دست و پاها میشود.
لگن
وجود خارهای استخوانی در این ناحیه میتواند حرکت باسن را دردناک کند، اگرچه برخی از بیماران درد را در ناحیه زانو نیز احساس میکنند.
بسته به محل قرارگیری، خارهای استخوانی دامنه حرکتی مفصل ران را نیز کاهش میدهد. برای کسب اطلاعات بیشتر مقاله بیماری هایی که منجر به درد لگن می شود را مطالعه کنید.
اگر احساس درد یا تورم در یک یا چند مفصل دارید یا در حرکت دچار مشکل هستید، حتما به فوق تخصص درد برای بررسی و درمان مراجعه کنید.
از علائم کلی این بیماری میتوان به چنین مواردی اشاره کرد:
- فشار آوردن به اعصاب مجاور
- محدود شدن حرکت
- برخورد یا مالش به سایر استخوانها یا بافتها
در صورت رخ دادن چنین مواردی، امکان ایجاد چنین علائمی نیز وجود دارد:
- ایجاد ناحیه ناهموار به خصوص در انگشتان دست یا پا
- بی حسی و ضعف به خصوص در پاها در صورت ایجاد خار استخوانی در ستون فقرات
- کاهش دامنه حرکت
- درد در نزدیک مفصل آسیبدیده
- احساس سفتی
- تورم تاندون مجاور خار استخوانی
- پارگی تاندون مانند پارگی روتاتور کاف در شانه
آیا خار استخوانی همیشه باعث درد میشود؟
خیر. بیشتر خارهای استخوانی کاملا بیصدا و بدون درد هستند و اتفاقی در عکس رادیولوژی دیده میشوند. درد فقط زمانی ایجاد میشود که این زوائد به عصب، تاندون یا بافت مجاور فشار بیاورند یا باعث اصطکاک مفصل شوند.
علت خار استخوانی چیست
آسیب مفصلی ناشی از آرتروز از شایعترین علت ایجاد آن است. از آنجایی که استئوآرتریت، غضروف انتهای استخوان را میشکند یا متلاشی میکند، بدن سعی بر این دارد تا با ایجاد خارهای استخوانی در محل آسیبدیده، قسمت از دست رفته را ترمیم کند.
استئوآرتریت معمولا با افزایش سن یا پس از آسیب مانند آسیبهای ورزشی رخ میدهد. اسپوندیلیت آنکیلوزان نیز ممکن است باعث ایجاد خار استخوانی شود.
این نوع آرتریت نادر باعث التهاب ستون فقرات میشود. با گذشت زمان اسپوندیلیت آنکیلوزان، استخوانهای ستون فقرات را به یکدیگر متصل میکند. در این مواقع استئوفیت به دنبال واکنش بدن در این مواقع رخ میدهد.
استئوفیت کمر چیست؟
استئوفیت کمر به تشکیل زوائد استخوانی در حاشیه مهرههای کمری (ناحیه لومبار) گفته میشود. این وضعیت بیشتر به دنبال فرسایش مفاصل فاست (Facet) و دژنراسیون دیسکهای کمر شکل میگیرد. وجود خار مهره کمر در عکس رادیولوژی بسیار رایج است و در افراد بدون درد نیز دیده میشود.
علائم استئوفیت کمر
- کمردرد با شدت متغیر که با نشستن طولانی یا چرخش تنه تشدید میشود.
- احساس خشکی شدید در ناحیه کمر هنگام بیدار شدن از خواب.
- در صورت تنگی کانال یا فشار روی ریشههای سیاتیک: انتشار درد، گزگز یا سوزش به باسن، ران، ساق یا کف پا.
درمان استئوفیت کمر چیست؟
درمان استئوفیت کمر با تمرکز بر رفع علائم شامل: استراحت نسبی هدفمند، درمان دارویی ضددرد و ضدالتهاب، فیزیوتراپی جهت تقویت عضلات پایدارکننده ستون فقرات و در موارد مقاوم، تزریقات تخصصی ضدالتهاب (مانند تزریق اپیدورال یا بلاک مفاصل فاست) تحت هدایت تصویربرداری است. جراحی فقط در شرایط خاص بررسی میشود.
استئوفیت گردن چیست؟
به زائدههای استخوانی حاشیه مهرههای گردنی (Cervical) استئوفیت گردن گفته میشود. به دلیل تحرک بالای گردن و باریک بودن کانال نخاعی و منافذ ریشههای عصبی در این ناحیه، استئوفیتها میتوانند از حساسیت بالاتری برخوردار باشند.
علائم استئوفیت گردن
- درد موضعی در پشت گردن و احساس سفتی در چرخش سر
- سردردهای با منشأ گردنی (Cervicogenic)
- علائم رادیکولوپاتی: تیر کشیدن درد، بیحسی، گزگز و ضعف در شانه، بازو یا انگشتان دست
- در موارد نادر با فشار بر نخاع (میلوپاتی): اختلال در مهارت دستها یا تعادل راه رفتن.
درمان استئوفیت گردن
کنترل درد با داروهای تجویزی، تمرینات ایزومتریک اصلاحی گردن، تراکشن یا حرکات اصلاحی تحت نظر فیزیوتراپیست و در صورت درگیری عصب، روشهای کمتهاجمی بلوک عصبی اولین قدمهای درمانی هستند.
کمپلکس دیسک استئوفیت چیست؟
کمپلکس دیسک استئوفیت (Disc Osteophyte Complex) یکی از اصطلاحات پرتکرار در گزارشهای MRI و CT اسکن است. این اصطلاح بیانگر وضعیتی ترکیبی است که در آن همزمان برآمدگی یا تحلیل دیسک بینمهرهای به همراه تشکیل زوائد استخوانی (استئوفیت) در لبه مهره دیده میشود. این پدیده واکنش ساختاری ستون فقرات برای جبران ناپایداری ناشی از فرسایش دیسک است.
کمپلکس دیسک استئوفیت گردن چیست؟
در ستون فقرات گردنی، کمپلکس دیسک استئوفیت ممکن است به سمت فضای کانال نخاعی یا روزنههای خروج عصب (فورامن) گسترش یابد و موجب بروز فتق دیسک توأم با زوائد سخت استخوانی شود؛ وضعیتی که با نام «دیسک سخت» نیز در بالین شناخته میشود.
آیا کمپلکس دیسک استئوفیت خطرناک است؟
خیر، وجود این عبارت در برگه رادیولوژی به خودی خود نگرانکننده یا خطرناک نیست. بسیاری از افراد دارای این تغییرات ساختاری هستند بدون آنکه کوچکترین علامتی تجربه کنند. اهمیت تشخیصی این ضایعه بستگی به دو عامل دارد:
- آیا بر نخاع یا ریشههای عصبی اثر فشاری (تنگی کانال یا تنگی فورامنی) گذاشته است؟
- آیا یافتههای تصویربرداری با معاینه بالینی و علائم بیمار تطابق دارد؟
استئوفیت زانو چیست؟
استئوفیت زانو در حاشیه استخوانهای ران، درشتنی یا پشت کشکک و در روند آرتروز زانو شکل میگیرد. این ضایعات ممکن است با ایجاد اصطکاک باعث احساس قفل شدن مقطعی زانو، تورم بعد از فعالیت، یا سخت شدن خم و راست کردن پا شوند.
درمان استئوفیت زانو
درمان شامل مدیریت وزن، تمرینات تقویت عضله چهارسر ران، استفاده از زانوبندهای حمایتی، داروهای کنترل درد و تزریقات مفصلی در کلینیک درد است تا عملکرد مفصل بدون درد حفظ شود.
خار استخوانی چگونه تشخیص داده میشود
از آنجایی که این بیماری میتواند بدون علائم باشد، گاهی بهطور تصادفی در طی عکسبرداری با اشعه ایکس یا آزمایشات دیگر خار استخوانی تشخیص داده میشود.
اگر احساس درد، سفتی و عدم توانایی را به پزشک خود گزارش دهید، این موارد را برای تشخیص انجام میدهد:
- از شما خواسته میشود که علائم خود را ذکر کنید.
- در خصوص سابقه پزشکی شما و خانواده خواهد پرسید.
- مشکلات خود را باید بیان کنید.
- معاینه فیزیکی را باید انجام دهید.
- دامنه حرکتی و قدرت مفصل را مورد بررسی و آزمایش قرار میدهد.
آزمایشات تصویربرداری مانند اشعه ایکس برای شناسایی آرتریت و خار استخوانی را تجویز میکند یا سی تی اسکن و MRI برای بررسی رباطها یا تاندونهای آسیبدیده مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
انواع اصطلاحات استئوفیت در گزارش MRI و رادیولوژی
اگر در حال خواندن گزارش رادیولوژی یا امآرآی خود هستید و با اصطلاحات لاتین مواجه شدهاید، جدول زیر مفهوم پزشکی و بالینی هر عبارت را بهصورت دقیق و شفاف توضیح میدهد:
| اصطلاح در جواب آزمایش | مفهوم و اهمیت بالینی |
|---|---|
| استئوفیت مارژینال Marginal Osteophyte | زوائدی که دقیقا در لبهها و حاشیه انتهایی سطوح مفصلی یا مهره شکل گرفتهاند؛ نشانهای رایج از واکنش استخوان برای تثبیت مفصل در برابر فرسایش غضروف. |
| استئوفیت خلفی Posterior Osteophyte نیازمند بررسی بالینی | رشد خار استخوانی در بخش پشتی مهره. با توجه به عبور کانال نخاعی و اعصاب از پشت مهرهها، این زوائد اهمیت بیشتری دارند و در صورت بزرگی میتوانند عامل درد تیرکشنده یا گزگز اندامها باشند. |
| استئوفیت قدامی Anterior Osteophyte معمولا بیخطر | تشکیل استئوفیت در بخش جلویی جسم مهره. به دلیل فاصله از نخاع و ریشههای عصبی، اغلب فاقد علامت بوده و خطری برای عملکرد سیستم عصبی ندارد. |
| استئوفیتوز Osteophytosis | اصطلاحی کلی که به تعدد و گستردگی خارهای استخوانی در چندین ناحیه یا مفصل اشاره داشته و نشاندهنده روند پیشرفته تغییرات فرسایشی است. |
| کمپلکس دیسک استئوفیت Disc Osteophyte Complex پرتکرار در ستون فقرات | همراهی همزمان برآمدگی دیسک بینمهرهای با زائدههای استخوانی در لبه مهره؛ اهمیت بالینی آن منوط به ایجاد تنگی کانال و انطباق با علائم بیمار در معاینه است. |
خار استخوانی چگونه درمان میشود
برخی از درمانهای خانگی و تغییر شیوه زندگی به کاهش علائم کمک میکند:
- استفاده از یخ برای کاهش تورم
- مسکنهای بدون نسخه مانند استامینوفن یا NASID ها
- استراحت
- استفاده از کفشهای مناسب
- کاهش وزن برای کاهش فشار به مفاصل و استخوان
اگر تنها این روشها موثر نباشد، این موارد نیز تجویز میشود:
فیزیوتراپی
انجام ورزش و تمرینات کششی به کاهش درد کمک میکند، دامنه حرکتی را بهبود میبخشد و عضلات اطراف مفصل را تقویت خواهد کرد.
داروهای مسکن تجویزی
اگر داروهای بدون نسخه کافی نباشد، پزشک داروهای تجویزی قویتری را برای شما تجویز خواهد کرد.
جراحی
اگر علائم پس از یک سال درمان ادامه پیدا کند، در نهایت عمل جراحی تنها گزینه پیش رو برای پزشک خواهد بود.
آیا خار استخوانی خودبهخود از بین میرود؟
خیر. خار استخوانی بافت کلسیمی سفت شده است و خودبهخود جذب یا ناپدید نمیشود. اما با درمانهای غیرجراحی (فیزیوتراپی، کاهش وزن و کنترل التهاب) درد و علائم آن میتواند کاملا خاموش شود بدون اینکه نیازی به حذف فیزیکی استخوان باشد.
استئوفیت چه عوارضی میتواند ایجاد کند؟
در موارد پیشرفته و عدم درمان علائم التهابی، استئوفیتها ممکن است به دلیل مجاورت آناتومیک عوارضی نظیر تنگی کانال نخاعی، اصطکاک مداوم با تاندونها و بورسها (به عنوان مثال تاندونهای شانه)، و کاهش شدید انعطافپذیری مفصلی را به دنبال داشته باشند.
چه زمانی استئوفیت نیاز به مراجعه به پزشک دارد؟
در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر بررسی تخصصی الزامی است:
- دردی که با گذشت بیش از چند روز کاهش پیدا نمیکند
- احساس گزگز، سوزش یا بیحسی در دستها یا پاها
- احساس ضعف در عضلات هنگام گرفتن اجسام یا بالا رفتن از پله
- اختلال در حفظ تعادل یا راه رفتن
