عصب سه قلو چیست؟

عصب سه قلو (Trigeminal Nerve) که با نام عصب پنجم مغزی نیز شناخته می‌شود، بزرگ‌ترین و پیچیده‌ترین عصب در میان ۱۲ جفت عصب جمجمه‌ای است. وظیفه اصلی این عصب، انتقال حس‌های مختلف (مانند لمس، درد و دما) از صورت به مغز است.

همچنین بخش کوچکی از این عصب مسئول کنترل عضلات مسئول جویدن است. اختلال در این عصب، ریشه اصلی دردهای عصبی صورت است.

عصب سه قلو کجاست؟ (آناتومی عصب)

عصب سه قلو از ساقه مغز (Brainstem) خارج شده و به سمت صورت حرکت می‌کند. این عصب به سه شاخه اصلی تقسیم می‌شود که هر کدام مسئول عصب‌دهی به بخش خاصی از صورت هستند:

• شاخه اول (V1 – Ophthalmic): مسئول انتقال حس پیشانی، چشم‌ها و پلک بالایی.
• شاخه دوم (V2 – Maxillary): مسئول انتقال حس گونه‌ها، بینی، لب بالا و دندان‌های فک بالا.
• شاخه سوم (V3 – Mandibular): مسئول انتقال حس فک پایین، لب پایین و همچنین کنترل عضلات جویدن.

نورالژی عصب سه قلو چیست؟

تفاوت مهمی بین عصب سه قلو و نورالژی تری ژمینال وجود دارد. عصب سه قلو یک ساختار آناتومیک سالم است؛ اما نورالژی تری ژمینال (Trigeminal Neuralgia) یک وضعیت پاتولوژیک یا بیماری است. در این حالت، عصب به‌دلیل فشار یا آسیب، سیگنال‌های درد شدید و غیرطبیعی به مغز ارسال می‌کند که فرد آن را به شکل شوک‌های الکتریکی در صورت حس می‌کند.

درد عصب سه قلو چه علائمی به همراه خود دارد

درد ناشی از عصب سه قلو علائمی را به همراه دارد که با وجود این علائم متوجه این بیماری خواهید شد:

• دردهای شدیدی وجود دارد که مانند شوک الکتریکی احساس می‌کنید.
• درد شدیدی در صورت هنگامی که صورت خود را لمس می‌کنید، مسواک می‌زنید، صحبت می‌کنید، در حال غذا خوردن هستید و … ایجاد می‌شود.
• حملات ناشی از دردهای عصب سه قلو از چند ثانیه تا چند دقیقه طول می‌کشد.
• درد در قسمت‌هایی مانند گونه، فک، دندان‌ها، لثه‌ها، چشم و پیشانی که عصب سه قلو وجود دارد، احساس می‌شود.
• دردی که هربار یک طرف صورت را درگیر می‌کند، به ندرت ممکن است هر دو طرف صورت درگیر شود.

اگر دردهای ایجاد شده به‌صورت طولانی مدت ایجاد شده است و توسط مسکن‌های بدون نسخه بهبود پیدا نمی‌کند، در این مواقع می‌بایست به فوق تخصص درد مراجعه کنید.

علت ایجاد دردهای عصب سه قلو چیست

دردهای ناشی از عصب سه قلو به‌دلیل اختلال در عملکرد عصب سه قلو است. معمولا این مشکل، مرتبط با برخورد رگ‌های خونی و عصب سه قلو در مغز است. تماس یا برخورد می‌تواند به عصب فشار وارد کند و باعث اختلال در عملکرد آن شود.

احتمال ایجاد نورالژی تری ژمینال معمولا با افزایش سن بیشتر می‌شود. همچنین ممکن است عواملی مانند مولتیپل اسکلروزیس یا همان MS موثر باشد که در این حالت به غلاف میلین آسیب وارد شده است. گاهی برخی از افراد به‌دلیل ضایعات مغزی و سایر ناهنجاری‌های دیگر، درد ناشی از عصب سه قلو را تجربه کند.

موارد دیگری مانند آسیب‌های ناشی از جراحی، سکته مغزی یا آسیب وارد شدن به‌صورت منجر به اختلال در عملکرد عصب سه قلو در صورت شود.

بیشتر بخوانید: علت سوزن سوزن شدن صورت

معمولا دردهای صورت در این مواقع در بیمار احساس می‌شود:

• اصلاح صورت
• لمس کردن صورت
• شستن صورت
• خندیدن
• غذا خوردن
• باد وزیدن در مقابل صورت
• مسواک زدن
• آرایش کردن
• صحبت کردن
• نوشیدن

آیا عصب سه قلو خطرناک است؟

خودِ بیماری نورالژی تری ژمینال معمولا کشنده نیست. با این حال، به دلیل ماهیت دردناک آن، اگر درمان نشود، می‌تواند کیفیت زندگی فرد را به شدت کاهش دهد. از جمله عوارض جدی عدم درمان می‌توان به اختلال شدید در خواب، ناتوانی در تغذیه (کاهش وزن) و افسردگی ناشی از دردهای مزمن اشاره کرد.

راه تشخیص عصب سه قلو

زمانی که به پزشک مراجعه می‌کنید، با توجه به علائم علت درد را تشخیص می‌دهد. به‌طور مثال مشکل بیمارانی که دچار این بیماری هستند بر اساس عوامل زیر تشخیص داده می‌شود:

• درد به‌صورت ناگهانی، مانند شوک و کوتاه احساس می‌شود.
• قسمت‌هایی از صورت که دچار درد شده است، مشخص می‌شود.
• عواملی مانند صحبت کردن یا غذا خوردن شروع‌کننده درد هستند.

پزشک ممکن است آزمایش‌های مختلفی را نیز جهت تشخیص این بیماری در نظر داشته باشد تا نورالژی عصب سه قلو به‌طور دقیق تشخیص داده شود:

معاینه عصب

پزشک با لمس و معاینه برخی از قسمت‌های صورت می‌تواند محل دقیق درد را تشخیص دهد.

انجام تصویربرداری MRI

گاهی از پزشک درخواست می‎شود تا با انجام ام آر آی عواملی مانند مولتیپل اسکلروزیس (MS) یا تومور مورد بررسی قرار گیرد.

به‌طور کلی تشخیص و بررسی دقیق از سوی پزشک بسیار مهم است تا درمان موثری برای بیمار در نظر گرفته شود.

درد ناشی از عصب سه قلو چگونه درمان می‌شود

درمان باید زیر نظر متخصص درد انجام شود و معمولا به صورت پلکانی است.

درمان دارویی

در خط اول درمان، داروهای ضد صرع برای کاهش حساسیت عصب تجویز می‌شوند.

• کاربامازپین (Carbamazepine) و اکسکاربازپین (Oxcarbazepine) رایج‌ترین‌ها هستند.
• داروهای مکمل مانند گاباپنتین و باکلوفن نیز ممکن است تجویز شوند. (هشدار: مصرف این داروها باید دقیقا طبق دستور پزشک باشد).

در مرحله بعد پزشک فوق تخصص درد بسته به شرایط بیمار گزینه‌های درمانی دیگری را برای بیمار در نظر می‌گیرد. اگر بیمار مشکل زمینه‌ای مانند مولتیپل اسکلروزیس داشته باشد، ابتدا باید این عارضه تحت درمان قرار گیرد.

رادیوفرکوئنسی (RF) عصب سه قلو

رادیوفرکوئنسی یک روش کم‌تهاجمی که در آن پزشک با استفاده از امواج رادیویی، ناحیه خاصی از عصب که سیگنال درد را ارسال می‌کند، غیرفعال (تخریب کنترل‌ شده) می‌کند. ماندگاری بالا و عوارض کم، آن را به گزینه‌ای ایده‌آل تبدیل کرده است.

تزریق بلاک عصبی و بوتاکس

• بلاک عصبی: تزریق داروهای بی‌حسی برای آرام کردن موقت عصب.
• بوتاکس: در برخی بیماران به عنوان روش کمکی برای کاهش پیام‌های درد پیشنهاد می‌شود.

گامانایف (Gamma Knife)

روش غیرجراحی که با استفاده از تابش متمرکز اشعه، ریشه عصب آسیب‌دیده را درمان می‌کند. برای بیمارانی که توان جراحی باز ندارند مناسب است.

جراحی رفع فشار میکروواسکولار (MVD)

در صورتی که علت درد فشار رگ روی عصب باشد، جراح مغز و اعصاب با یک عمل جراحی، رگ را از روی عصب جدا کرده و با یک پد مخصوص عایق‌بندی می‌کند. این روش بهترین نتایج طولانی‌ مدت را دارد.

بیشتر بخوانید: علت درد صورت

عمل عصب سه قلو؛ چه زمانی لازم است؟

زمانی که داروهای تخصصی دیگر اثرگذار نیستند یا عوارض جانبی شدیدی ایجاد می‌کنند، جراحی یا روش‌های مداخله‌ای (مانند MVD یا ریزوتومی) پیشنهاد می‌شوند.

عوارض بعد از عمل عصب سه قلو

مانند هر اقدام پزشکی، ممکن است عوارضی شامل بی‌حسی موقت صورت، احساس گزگز (پارستزی)، یا در موارد نادر عود درد وجود داشته باشد که پزشک قبل از عمل با شما در میان می‌گذارد.

درمان خانگی درد عصب سه قلو

درمان خانگی به تنهایی قادر به درمان ریشه‌ای بیماری نیست، اما می‌تواند حملات را مدیریت کند:

• استفاده از کمپرس گرم برای آرام‌سازی عضلات صورت.
• پرهیز از قرار گرفتن در معرض باد سرد و مستقیم.
• مصرف غذاهای نرم و دمای محیط (نه خیلی داغ و نه خیلی سرد).
• مدیریت استرس با تکنیک‌های آرام‌سازی.

(تذکر: این موارد جایگزین درمان‌های پزشکی نیستند).

ماساژ عصب سه قلو؛ آیا مؤثر است؟

توصیه علمی مشخصی برای ماساژ درمانی این عصب وجود ندارد. در واقع، در هنگام حمله درد، لمس صورت می‌تواند خود محرکی برای تشدید درد باشد. بنابراین، ماساژ در زمان درد توصیه نمی‌شود و نباید جایگزین درمان تخصصی شود.

لیزر عصب سه قلو

لیزر تراپی (Low-Level Laser) به عنوان روش درمانی استاندارد و خط اول برای نورالژی تری ژمینال شناخته نمی‌شود و شواهد علمی برای اثربخشی آن به عنوان درمان قطعی کافی نیست.

آیا راهکاری برای جلوگیری وجود دارد

متاسفانه این عارضه قابل پیشگیری نیست؛ اما می‌توانید از محرک‌هایی که باعث تشدید و ایجاد درد می‌شود خودداری کنید. در خصوص استرس نیز باید بگوییم هیچ چیزی وجود ندارد که نشان دهد که درد عصب سه قلو به دنبال استرس ایجاد شده است.

ماساژ عصب سه قلو

ماساژ درمانی به بهبود گردش خون در ناحیه صورت کمک می‌کند و منجر به تحت تاثیر قرار گرفتن نورالژی سه قلو، کاهش تنش در عضلات، رباط‌ها و در نهایت کاهش درد در افراد مبتلا به این عارضه می‌شود.

تکنیک ماساژ درمانی برای بسیاری از افراد به کار گرفته شده است و نتایج نشان می‌دهد درد و دفعات حملات پس از چندین‌بار ماساژ بسیار کمتر شده است.

سوزاندن عصب سه قلو

در این روش درمانی پزشک یک سوزن تو خالی از طریق گونه وارد عصب سه قلو می‌کند، با وارد کردن گرما، عصبی که منجر به درد می‌شود و رفع سیگنال درد به مغز، درد عصبی را تسکین می‌دهد.

بهترین متخصص عصب سه قلو

برای درمان درد عصب سه قلو حتما باید به متخصص درد مراجعه کنید تا پزشک با تخصصی که دارد علت ایجاد عارضه را بررسی کرده و به روش‌های نوین غیر جراحی و بسته، مراحل درمانی را آغاز کند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر دردهای ناگهانی صورت دارید که با مسکن‌های معمولی دندانپزشکی بهبود نمی‌یابند، یا دردهای شما در حال افزایش است و بر خوردن و خوابیدن تأثیر گذاشته‌اند، فورا به یک متخصص درد یا متخصص مغز و اعصاب مراجعه کنید.

سوالات متداول