بلوک عصبی چیست- انواع بلوک عصبی

بلوک عصبی چیست؟

در بلوک‌های عصبی به روش جراحی به این صورت اعصاب مدنظر برای جلوگیری از ارسال تکانه‌ها به CNS تخریب می‌شود.

بسته به بلوکی که برای بیمار انجام می‌گیرد، مدت بی دردی و بی حسی می‌تواند متفاوت باشد. برای برخی به صورت ساعتی و در برخی دائمی است.

بلوک عصبی ممکن است تنها به عنوان تسکین درد و گاهی با ترکیب با موارد دیگری به عنوان بی حس کننده مورد استفاده قرار گیرد.

بیشتر بخوانید: بلوک گانگلیون ستاره ای

بلوک عصبی چگونه درد را کاهش می‌دهد؟

اعصاب محیطی پیام درد را از ناحیه آسیب‌دیده یا ملتهب به نخاع و مغز منتقل می‌کنند. در بلوک عصبی، پزشک با تزریق داروی بی‌حسی موضعی در کنار عصب، هدایت پیام عصبی را برای مدتی کاهش می‌دهد یا متوقف می‌کند. اگر همراه داروی بی‌حسی از کورتیکواستروئید هم استفاده شود، التهاب اطراف عصب کمتر می‌شود و ممکن است تسکین درد طولانی‌تر شود.

در برخی موارد، بلوک عصبی در نزدیکی گانگلیون انجام می‌شود؛ یعنی مجموعه‌ای از سلول‌های عصبی که در انتقال پیام نقش دارند. به همین دلیل بعضی بیماران بعد از تزریق، نه‌فقط کاهش درد، بلکه کاهش اسپاسم، بهبود حرکت یا کاهش حساسیت موضعی را هم تجربه می‌کنند.

برای افزایش دقت و ایمنی، این تزریق‌ها معمولا با کمک فلوروسکوپی یا سونوگرافی هدایت‌شده انجام می‌شوند. این روش‌های تصویربرداری کمک می‌کنند دارو دقیقا در محل موردنظر تزریق شود و احتمال آسیب به ساختارهای اطراف کمتر شود.

چه زمانی بلوک عصبی مورد استفاده قرار می‌گیرد

به زبان ساده، بلوک عصبی به معنای توقف موقت یا کاهش درد از طریق مهار فعالیت عصبی است. این روش در پزشکی، به خصوص در درمان دردهای مزمن و حاد، کاربرد گسترده دارد و می‌تواند جایگزین یا مکمل روش‌های جراحی و دارویی باشد.

بلوک عصبی بیشتر جهت پیشگیری یا کنترل درد مورد استفاده قرار می‌گیرد. پزشک ممکن است از یک بلوک عصبی برای مدیریت و کنترل انواع درد به کار گیرد که این موارد به شرح زیر است:

• درد ناشی از زایمان
• درد قبل، حین و بعد از جراحی مانند تعویض مفصل زانو
• درد ناشی از سرطان
• درد ناشی از آرتریت
• کمردرد یا سیاتیک
• سردرد میگرنی
• سندرم درد منطقه‌ای مزمن
• گردن درد ناشی از فتق دیسک
• درد فانتوم یا خیالی
• درد طولانی مدت ناشی از عفونت زونا
• درد ناشی از اسپاسم در رگ‌های خونی
• تعریق بیش از حد (هیپرهیدروزیس)
• سندرم رینود

بلوک عصبی بسته به محل و نوع درد، انواع مختلفی دارد:

• بلوک عصبی سردرد و میگرن: برای کاهش دردهای شدید و مزمن سر و صورت کاربرد دارد.
• بلوک عصبی دیسک کمر و دنبالچه: برای دردهای ستون فقرات، دیسک کمر و درد دنبالچه به کار می‌رود.
• بلوک عصبی زانو: کاهش درد بعد از جراحی یا آسیب‌های زانو.
• بلوک عصبی صورت: برای دردهای عصبی صورت، شامل عصب سه‌قلو.
• بلوک عصبی شکم و هیپوگاستریک: کاهش درد بعد از جراحی یا بیماری‌های شکمی.
• بلوک اینتراسکالن و سوپراکلاویکولار: مخصوص دست و شانه برای جراحی یا درد مزمن.
• بلوک سدل (Saddle Block): برای جراحی‌های ناحیه پایین کمر و لگن.
• گانگلیون ستاره‌ای (Stellate Ganglion Block): برای دردهای مزمن و سردردهای خاص.
• تزریق بلاک عصبی و نورکتومی: روش‌های تخصصی برای کاهش طولانی مدت درد.
• بلوک عصبی زونا: بلوک عصبی زونا برای کاهش درد ناشی از زونا یا هرپس زوستر استفاده می‌شود. با مهار سیگنال‌های عصبی در ناحیه درگیر، درد و سوزش شدید کاهش می‌یابد و به بهبود کیفیت زندگی بیمار کمک می‌کند.
• بلوک عصبی میگرن: بلوک عصبی میگرن شامل تزریق داروی بی‌حس‌کننده یا ضدالتهاب در نزدیکی اعصاب سر و گردن است و باعث کاهش شدت و دفعات حملات میگرن می‌شود. معمولا در بیمارانی که درمان‌های دارویی معمول موثر نبوده‌اند، کاربرد دارد.
• بلوک عصبی انگشتان دست: این نوع بلوک برای کاهش درد یا بی‌حسی در انگشتان دست بعد از آسیب، جراحی یا مشکلات عصبی مثل نوروپاتی استفاده می‌شود. تزریق در نزدیکی عصب محیطی هر انگشت، درد را به صورت موضعی کاهش می‌دهد بدون آنکه کل دست بی‌حس شود.

کاربرد دیگر بلوک عصبی

از بلوک عصبی همچنین می‌توان به عنوان یک راهکار تشخیصی برای مشخص کردن منشا درد استفاده کرد. در واقع با بررسی تاثیر بلوک بر درد، پزشک قادر خواهد بود تا دلیل درد و نحوه درمان را تعیین کند.

بلوک عصبی در مراکز تخصصی و توسط پزشکان با تجربه انجام می‌شود.

• بلوک عصبی در تهران و کرج: بسیاری از مراکز پزشکی مجهز به امکانات بلوک عصبی هستند.
• بهترین دکتر بلوک عصبی: پزشکانی با تجربه از جمله دکتر محمد حسین دلشاد با تسلط به انواع تکنیک‌ها می‌توانند ایمنی و اثربخشی روش را تضمین کنند.

نحوه آمادگی برای انجام بلوک عصبی چگونه است

هیچ آمادگی خاصی برای بلوک عصبی نیاز نیست:

• به راحتی می‌توانید قبل از بلوک نوشیدنی و غذا میل کنید.
• از مصرف داروهای ضد التهابی مانند ایبوپروفن یا ناپروکسن تا 24 ساعت پس از عمل بلوک عصبی خودداری کنید.
• اگر داروهای رقیق‌کننده مانند آسپرین، هپارین یا وارفارین مصرف می‌کنید، حتما به پزشک خود اطلاع دهید.
• در صورتی که بلوک عصبی برای عمل جراحی انجام شده است ممکن است نیاز باشد که به دستورالعمل‌هایی قبل از عمل توجه داشته باشید که دکتر دلشاد متخصص درد به شما خواهد گفت. این موارد می‌تواند به عنوان مثال ناشتا بودن به مدت 6 تا ساعت قبل از عمل جراحی باشد.
• باید همراهی در کنار شما باشد که شما را پس از اتمام درمان به خانه همراهی کند.

پروسه بلوک عصبی چگونه است

قبل از تزریق

پزشک ابتدا شرح حال، محل درد، شدت علائم، داروهای مصرفی و سابقه بیماری‌های زمینه‌ای را بررسی می‌کند. در صورت نیاز، MRI، سی‌تی‌اسکن یا سایر آزمایش‌ها هم مرور می‌شود تا محل مناسب تزریق مشخص شود.

حین تزریق

پوست محل تزریق ضدعفونی می‌شود و در صورت نیاز بی‌حسی موضعی سطحی انجام می‌گیرد. سپس پزشک با کمک سونوگرافی هدایت‌شده یا فلوروسکوپی، سوزن را به سمت ناحیه هدف هدایت می‌کند و دارو را تزریق می‌کند. خود تزریق معمولاً زمان زیادی نمی‌برد.

بعد از تزریق

بیمار برای مدت کوتاهی تحت نظر می‌ماند تا وضعیت عمومی، فشار خون، واکنش احتمالی به دارو و میزان تحمل تزریق بررسی شود. سپس در صورت مناسب‌بودن شرایط، مرخص می‌شود و توصیه‌های مراقبتی را دریافت می‌کند.

انواع بلوک‌های عصبی

درد در هر نواحی خاصی از بدن به بلوک‌های عصبی متفاوتی نیاز دارد که این موارد به شرح زیر است:

بلوک عصبی اندام فوقانی (شبکه بازویی):

• اینتراسکالن (شانه، ترقوه یا بازو)
• سوپراکلاویکولار (بازو)
• اینفراکلاویکولار (آرنج و پایین)

بلوک‌های عصبی صورت:

• سه قلو (صورت)
• افتالمیک یا چشمی (پلک و پوست سر)
• بلوک سوپرا اوربیتال (پیشانی)
• بلوک فک بالا
• بلوک اسفنوپالاتین (بینی و کام)

بلوک‌های عصبی گردن و کمر:

• سرویکال اپیدورال (گردن)
• اپیدورال قفسه سینه (بالای کمر و دنده ها)
• اپیدورال لامبر (کمر و باسن)

برای مطالعه بیشتر می‌توانید مقاله بلوک اعصاب فاست کمری را مطالعه کنید.

بلوک‌های عصبی قفسه سینه و شکم:

• پاراورتبرال (سینه و شکم)
• بین دنده‌ای (سینه و دنده)
• پایین شکم

بیشتر بخوانید: بلوک عصب سلیاک برای درمان دردهای مزمن شکمی

بلوک عصبی اندام تحتانی:

• شبکه هیپوگاستریک (ناحیه لگن)
• شبکه لامبر (جلوی ساق، ران، زانو و صافن زیر زانو)
• فمورال (تمامی قسمت جلوی ران، بیشتر قسمت‌های مفصل ران، زانو و لگن، اغلب برای تعویض مفصل زانو مورد استفاده قرار می‌گیرد)
• عصب سیاتیک (پشت پا، ساق پا، مچ پا و قسمت پایینی پا) که شامل بلوک عصبی پوپلیتائال (زیر زانو) است.

طبقه‌بندی بلوک عصبی

بلوک عصبی را می‌توان بر اساس نحوه تزریق یا غیر جراحی یا جراحی بودن آن طبقه‌بندی کرد:

بلوک عصبی غیر جراحی

اپیدورال

این دارو در خارج از نخاع جهت بی حس کردن شکم و اندام‌های تحتانی برای بیمار تزریق می‌شود. اپیدورال از رایج‌ترین داروهای بلوک عصبی است و در اغلب مواقع برای بی دردی زایمان طبیعی کاربرد دارد.

بی حسی نخاعی (اسپاینال)

داروی بی حسی در مایع اطراف نخاع تزریق می‌شود.

محیطی

دارو در اطراف عصبی که منجر به درد می‌شود، تزریق خواهد شد.

بلوک‌های عصب جراحی

بلوک سمپاتیک

بلوک سمپاتیک درد را در یک ناحیه خاصی از بدن مسدود می‌کند. این مورد می‌تواند برای درمان تعریق بیش از حد در نواحی خاصی از بدن به کار گرفته شود.

نورکتومی

عصب محیطی که دچار آسیب‌دیدگی شده باشد با جراحی از بین می‌رود. این روش درمانی تنها در مواقع نادر که درد مزمن شده است، کاربرد دارد، در واقع زمانی که هیچ روشی برای درمان موثر نبوده است.

ریزوتومی

ریشه عصبی که از ستون فقرات خارج می‌شود و ادامه پیدا می‌کند با جراحی از بین می‌رود. این شرایط ممکن است برای بیماری‌های عصبی عضلانی مانند دایپلژی اسپاستیک یا فلج مغزی اسپاستیک کاربرد داشته باشد.

تفاوت بلوک عصبی با تزریق اپیدورال چیست؟

بلوک عصبی معمولا یک عصب مشخص، ریشه عصبی یا گانگلیون خاص را هدف قرار می‌دهد. اما تزریق اپیدورال دارو را در فضای اپیدورال اطراف نخاع وارد می‌کند تا روی مجموعه‌ای از ساختارهای عصبی اثر بگذارد.

به زبان ساده، بلوک عصبی بیشتر هدفمند و موضعی است، در حالی که اپیدورال بیشتر برای ناحیه گسترده‌تری از دردهای ستون فقرات استفاده می‌شود. انتخاب بین این دو روش به تشخیص پزشک و علت درد بستگی دارد.

تفاوت بلوک عصبی و نورکتومی

بلوک عصبی معمولا روشی موقت و کم‌ تهاجمی است که با تزریق دارو انجام می‌شود؛ اما نورکتومی روشی است که در آن بخشی از عصب به‌صورت هدفمند قطع یا غیرفعال می‌شود تا درد طولانی‌مدت کنترل شود.

به همین دلیل، بلوک عصبی بیشتر برای تشخیص، کاهش التهاب یا کنترل درد به‌صورت موقت استفاده می‌شود، در حالی که نورکتومی معمولا زمانی مطرح می‌شود که درمان‌های ساده‌تر کافی نبوده‌اند. در برخی بیماران، ریزوتومی هم به‌ عنوان روش مداخله‌ای دیگر برای کنترل درد مزمن مطرح می‌شود.

بلوک عصبی تا چه مدت ماندگاری دارد

ماندگاری بلوک عصبی به نوع عصب هدف، علت درد، داروی تزریق‌شده و پاسخ بدن بستگی دارد. بعضی بیماران فقط چند ساعت یا چند روز تسکین دارند و بعضی دیگر برای چند هفته یا حتی چند ماه بهبود محسوس را تجربه می‌کنند.

اگر بلوک عصبی جنبه تشخیصی داشته باشد، ممکن است اثر آن کوتاه‌تر باشد. اما اگر همراه داروهای ضدالتهابی انجام شود و بیمار همزمان برنامه درمانی کامل‌تری داشته باشد، ماندگاری نتیجه معمولا بیشتر می‌شود.

بیشتر بخوانید: بلوک هیپوگاستریک

آیا بلوک عصبی دائمی است؟

گاهی بیمار با توجه به میزان داروی تزریقی و داروهای همراه که تزریق می‌شود، می‌تواند تا چندین ماه تسکین درد را تجربه کند.

به‌طور کلی اکثر بلوک‌های عصبی جراحی، دائمی است. در اغلب مواقع جهت دردهای مزمنی که با هیچ راهکار درمانی بهبود پیدا نمی‌کند، کاربرد دارد مانند درد سرطان یا سندرم درد منطقه‌ای مزمن.

به‌طور مثال در این روش ممکن است با قطع کردن عصب یا آسیب وارد کردن به آن، مانع از ایجاد احساس در آن قسمت از بدن شوند.

با این حال تمامی این روش‌ها ممکن است دائمی نباشند. گاهی تنها تا چندین ماه باقی می‌‌ماند؛ چراکه، عصب می‌تواند مجدد رشد و خود را ترمیم کند. زمانی که عصب خود را ترمیم کند، درد بازمی‌گردد.

عوارض و خطرات بلوک عصبی

این روش درمانی بسیار ایمن است؛ اما، مانند هر روش دیگری ممکن است خطرات و عوارض احتمالی را به همراه داشته باشد. با این حال عوارض کمتری نسبت به روش‌های درمانی دیگر دارد. عوارض احتمالی:

• عفونت
• کبودی
• خونریزی
• حساسیت در محل تزریق
• بلوک عصب اشتباه
• سندرم هورنر که منجر به افتادگی پلک و کاهش اندازه مردمک هنگام تحت تاثیر عصب بین مغز و چشم می‌شود.
• آسیب به اعصاب (بسیار نادر)

این نکته را به یاد داشته باشید که نباید چیزهای خیلی گرم یا سرد را روی ناحیه مورد نظر قرار دهید، به‌طور کلی اگر پزشک مهارت و تجربه بالایی را در این زمینه داشته باشد، احتمال ایجاد چنین عوارض به حداقل می‌رسد.

آیا بلوک عصبی درد دارد؟

تزریق بلوک عصبی معمولا با ناراحتی خفیف تا متوسط همراه است، نه درد شدید. ابتدا ممکن است سوزش کوتاهی هنگام بی‌حسی سطحی پوست احساس شود و بعد فشار یا ناراحتی مختصری در زمان ورود سوزن ایجاد شود.

شدت این حس به محل تزریق، حساسیت فرد، التهاب بافت و تکنیک انجام بستگی دارد. در بیشتر بیماران، خود درد اصلی بیماری بسیار آزاردهنده‌تر از ناراحتی کوتاه مدت تزریق است.

چه بیماری‌هایی با بلوک عصبی درمان می‌شود

بسیاری از بیماری‌ها با این روش درمانی بسته و کم تهاجمی‌ تسکین می‌یابد که این موارد به شرح زیر است:

• التهاب ستون فقرات
• آرتروز مفاصل کمر و سندرم فاست
• آرتروز و دیسک گردن
• فتق دیسک گردن
• گردن درد
• کمردرد پس از جراحی
• خارهای استخوانی
• التهاب دیسک
• پاره شدگی دیسک
• استئوآرتریت
• آرتریت روماتوئید
• التهاب مفصل لگن و ساکروایلیاک
• تنگی کانال نخاعی
• سندرم پیریفورمیس
• درد ناشی از سرخوردگی مهره
• درد ناشی از عصب سیاتیک

بلوک عصبی چه مزایایی دارد

• بهترین روش درمانی جهت تسکین درد پس از جراحی
• درمان دردهای ناگهانی و شدید
• جلوگیری یا به تاخیر انداختن عمل جراحی
• بهبود دردهایی که مانع از فعالیت‌های روزانه می‌شود.

بلوک عصبی بهتر است یا جراحی؟

این سوال پاسخ یکسان برای همه ندارد. اگر علت درد با روش‌های غیرجراحی و کم‌تهاجمی قابل کنترل باشد، معمولا ابتدا بلوک عصبی، دارو، فیزیوتراپی و اصلاح سبک زندگی بررسی می‌شوند. اما اگر فشار شدید روی عصب، ضعف پیشرونده، بی‌ اختیاری یا آسیب ساختاری جدی وجود داشته باشد، ممکن است جراحی گزینه مناسب‌تری باشد.

در بسیاری از بیماران، بلوک عصبی جای جراحی را نمی‌گیرد بلکه به تصمیم‌ گیری بهتر، کاهش درد و ادامه درمان کمک می‌کند. انتخاب نهایی باید براساس معاینه، تصویربرداری و نظر متخصص انجام شود.

چه کسانی نباید بلوک عصبی انجام دهند؟

بلوک عصبی برای همه افراد مناسب نیست. در بعضی شرایط، انجام آن باید با احتیاط زیاد یا اصلا انجام نشود.

مهم‌ترین موارد عبارت‌اند از:

• اختلالات انعقادی یا مصرف برخی داروهای رقیق‌ کننده خون
• عفونت فعال در بدن یا در محل تزریق
• آلرژی به داروی بی‌حسی موضعی یا داروهای مورد استفاده
• برخی شرایط خاص بارداری، بسته به محل تزریق و نوع دارو
• ناپایداری شدید وضعیت عمومی بیمار
• نبود تشخیص مشخص یا مناسب‌ نبودن این روش برای علت درد

تشخیص نهایی همیشه باید توسط پزشک متخصص انجام شود.

هزینه بلوک عصبی

هزینه‌ای که برای بلوک عصبی در نظر گرفته می‌شود بسته به موارد مختلف، متفاوت است:

• ناحیه تزریق
• تعداد دفعات تزریق
• توع تکنیک
• مهارت و تجربه پزشک
• محل کلینیک یا بیمارستان جهت تزریق

مراقبت بعد از بلوک عصبی

بعضی بیماران خیلی زود احساس بهبودی می‌کنند؛ اما اثر اصلی درمان ممکن است چند ساعت تا چند روز بعد مشخص شود.

• در چند ساعت اول، استراحت نسبی داشته باشید و از فعالیت سنگین، خم‌ و‌ راست شدن زیاد، بلند کردن اجسام سنگین و ورزش شدید خودداری کنید. اگر تزریق در ناحیه کمر، گردن یا پاها انجام شده باشد، این موضوع اهمیت بیشتری دارد.
• رانندگی در همان روز معمولا توصیه نمی‌شود، مخصوصا اگر احساس خواب‌آلودگی، ضعف، بی‌حسی یا سبکی سر دارید.
• در بیشتر موارد، اگر پزشک محدودیتی نگفته باشد، می‌توانید از روز بعد حمام کنید. فقط بهتر است محل تزریق تا چند ساعت خشک بماند و از ماساژ یا آب داغ روی آن خودداری شود.
• ورزش و فعالیت بدنی را به‌ تدریج شروع کنید. در ۲۴ تا ۴۸ ساعت اول، بهتر است فقط فعالیت سبک داشته باشید.
• داروها را دقیقا طبق دستور پزشک مصرف کنید و هیچ دارویی را خودسرانه قطع یا شروع نکنید، به‌ خصوص داروهای رقیق‌ کننده خون.
• نوشیدن مایعات کافی، خوردن غذای سبک و پرهیز از الکل هم بسیار مهم است.
• اگر دیابت دارید، بعد از تزریق، به‌ خصوص اگر کورتون استفاده شده باشد، قند خون خود را بیشتر کنترل کنید.
• کمی درد، کبودی یا بی‌حسی خفیف بعد از تزریق طبیعی است، اما اگر تب، قرمزی شدید، تورم زیاد، ترشح، ضعف شدید، بی‌ اختیاری، تنگی نفس یا علائم آلرژیک داشتید، باید سریعا به پزشک مراجعه کنید.

زمان ویزیت بعدی به نظر پزشک و نوع بلوک عصبی بستگی دارد. اگر درد دوباره برگشت یا اثر درمان کم شد، حتما با پزشک مشورت کنید.

در یک جمله: مراقبت بعد از بلوک عصبی یعنی رعایت چند نکته ساده برای اینکه درمان بهتر اثر کند و عارضه‌ای ایجاد نشود.